Nghị định 142/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 01/5/2026 hướng dẫn Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, đưa các nghĩa vụ chính vào thực tế: phân loại rủi ro, đánh giá sự phù hợp, đánh dấu và gắn nhãn nội dung do AI tạo ra. Bài viết tóm tắt các điểm doanh nghiệp cần nắm và những vấn đề còn bỏ ngỏ.
Trong khoảng một năm, Việt Nam đã có một đạo luật riêng về trí tuệ nhân tạo (AI) và văn bản hướng dẫn cốt lõi đầu tiên. Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/3/2026. Ngày 30/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 142/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật, có hiệu lực từ ngày 01/5/2026. Trước đó, ngày 25/4/2026, Thủ tướng ban hành Công điện 36/CĐ-TTg yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong việc xây dựng, ban hành văn bản hướng dẫn luật, cho thấy các văn bản hướng dẫn còn lại sẽ được thúc đẩy.
Khung pháp lý chưa hoàn chỉnh. Một số nội dung còn phụ thuộc văn bản khác, như Danh mục hệ thống AI rủi ro cao do Thủ tướng ban hành, quy định xử phạt vi phạm hành chính và cơ chế hoạt động của Quỹ phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia. Dù vậy, nhiều nghĩa vụ đã áp dụng, và doanh nghiệp có sản phẩm hoặc quy trình dùng AI tại Việt Nam nên bắt đầu rà soát ngay.
Gần với EU AI Act nhưng mềm dẻo hơn
Luật AI của Việt Nam chịu ảnh hưởng rõ từ Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU AI Act): phân loại theo mức độ rủi ro, nghĩa vụ theo tầng, yêu cầu minh bạch và phạm vi áp dụng với cả tổ chức, cá nhân nước ngoài. Khác biệt nằm ở độ linh hoạt. Danh mục hệ thống AI rủi ro cao do Thủ tướng ban hành nên có thể cập nhật mà không cần sửa luật. Các ứng dụng nhạy cảm có thể được thử nghiệm trong cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Luật cũng không tự ấn định mức phạt mà giao Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính, nên doanh nghiệp cần theo dõi văn bản này để ước lượng mức rủi ro tài chính nếu vi phạm.
Nghị định 142/2026/NĐ-CP điều chỉnh những gì
Nghị định tập trung vào các nhóm nội dung sau:
- Cổng thông tin một cửa về AI và cơ sở dữ liệu quốc gia về AI
- Phân loại rủi ro theo 3 cấp và đánh giá sự phù hợp (hợp quy)
- Minh bạch, gắn nhãn và watermark đối với nội dung do AI tạo ra
- Báo cáo và xử lý sự cố nghiêm trọng (báo cáo sơ bộ qua Cổng một cửa trong 72 giờ với trường hợp khẩn cấp, 5 ngày làm việc với trường hợp khác)
- Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và hỗ trợ tài chính cho hoạt động thử nghiệm
- Trách nhiệm của các bộ, ngành trong quản lý nhà nước về AI
Những điểm doanh nghiệp cần lưu ý
Tự phân loại, tự chịu trách nhiệm. Nhà cung cấp tự đánh giá hệ thống AI của mình theo tiêu chí của Nghị định, xác định cấp rủi ro (cao, trung bình, thấp) và thực hiện nghĩa vụ tương ứng. Cách làm này nhanh hơn chứng nhận trước, nhưng trách nhiệm nếu phân loại sai thuộc về doanh nghiệp.
Hệ thống rủi ro cao phải đánh giá sự phù hợp trước khi đưa vào sử dụng. Nhà cung cấp có thể tự đánh giá (kèm hồ sơ kỹ thuật và tự chịu trách nhiệm về kết quả) hoặc thuê tổ chức đánh giá sự phù hợp; riêng hệ thống thuộc danh mục phải chứng nhận trước khi sử dụng thì bắt buộc do tổ chức đánh giá độc lập thực hiện. Thông tin về sự phù hợp phải được công khai trên Cổng một cửa trước khi sử dụng, nên hồ sơ cần sẵn sàng trước ngày triển khai.
Bí mật công nghệ được tôn trọng. Hồ sơ phân loại rủi ro và nghĩa vụ minh bạch, giải trình không bắt buộc tiết lộ mã nguồn, tham số mô hình, thuật toán chi tiết, dữ liệu huấn luyện gốc hay bí mật kinh doanh, trừ khi luật khác quy định. Với các công ty công nghệ nước ngoài, đây là điểm đáng chú ý khi cân nhắc đưa sản phẩm vào Việt Nam.
Đánh dấu và gắn nhãn nội dung AI đã có hiệu lực. Nhà cung cấp phải đánh dấu ở định dạng máy đọc được với âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra; bên triển khai phải thông báo rõ khi công bố nội dung AI có thể gây nhầm lẫn và gắn nhãn dễ nhận biết với nội dung mô phỏng hình ảnh, giọng nói người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế. Hệ thống đã hoạt động trước ngày 01/3/2026 có thời hạn chuyển tiếp theo Điều 35 của Luật (18 tháng với y tế, giáo dục, tài chính; 12 tháng với lĩnh vực khác); hệ thống mới cần tuân thủ ngay. Chatbot, công cụ tạo ảnh, video hay giọng nói phục vụ người dùng tại Việt Nam nên được kiểm tra sớm.
Sandbox có 3 cấp. Cấp 1 và cấp 2 do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc bộ, cơ quan ngang bộ chấp thuận, tùy phạm vi thử nghiệm. Cấp 3, dành cho các trường hợp nhạy cảm nhất như xử lý dữ liệu cá nhân nhạy cảm hoặc liên quan đến an ninh quốc gia, do Bộ Công an chấp thuận.
Nhà cung cấp nước ngoài. Theo Luật, nhà cung cấp nước ngoài có hệ thống AI rủi ro cao cung cấp tại Việt Nam phải có đầu mối liên hệ hợp pháp tại Việt Nam; nếu hệ thống thuộc diện chứng nhận sự phù hợp bắt buộc, phải có hiện diện thương mại hoặc đại diện được ủy quyền tại Việt Nam.
Vùng xám: hệ thống AI hay mô hình AI
Luật và Nghị định chủ yếu điều chỉnh “hệ thống AI”. Luật có nhắc đến mô hình nền tảng và mô hình AI đa dụng nhưng chưa đặt nghĩa vụ riêng, rõ ràng cho mô hình đứng độc lập. Điều này để lại khoảng trống với mô hình nền tảng (foundation model) và AI đa mục đích (GPAI), các dịch vụ AI cung cấp qua API, mô hình đã được tinh chỉnh (fine-tune) hoặc được tích hợp vào nhiều sản phẩm khác nhau.
Câu hỏi chúng tôi gặp nhiều nhất là: khi một doanh nghiệp Việt Nam tinh chỉnh mô hình của một công ty nước ngoài rồi đưa vào sản phẩm của mình, ai là nhà cung cấp và trách nhiệm được chia thế nào trong chuỗi giá trị? Văn bản hiện hành chưa trả lời rõ. Trong lúc chờ hướng dẫn, các bên nên tự phân bổ trong hợp đồng: ai phân loại rủi ro, ai lưu hồ sơ kỹ thuật, ai báo cáo sự cố và ai chịu chi phí nếu cơ quan nhà nước yêu cầu khắc phục.
Doanh nghiệp nên làm gì ngay
- Lập danh mục toàn bộ hệ thống AI đang dùng hoặc dự kiến triển khai, kể cả công cụ mua từ bên thứ ba
- Phân loại rủi ro cho từng hệ thống và ghi lại căn cứ phân loại
- Chuẩn bị hồ sơ kỹ thuật cho các hệ thống có khả năng thuộc nhóm rủi ro cao
- Rà soát nghĩa vụ watermark và gắn nhãn với mọi tính năng AI tạo sinh hướng tới người dùng
- Đối chiếu hồ sơ đánh giá rủi ro AI với hồ sơ đánh giá tác động xử lý dữ liệu cá nhân (DPIA) và đánh giá tác động chuyển dữ liệu cá nhân ra nước ngoài (CTIA) để tránh làm trùng và dùng lại tài liệu khi có thể
- Rà soát hợp đồng với nhà cung cấp mô hình và API về phân bổ trách nhiệm
Với doanh nghiệp FDI, việc này nên làm đồng thời ở cấp tập đoàn và tại Việt Nam, vì hồ sơ tuân thủ EU AI Act có thể dùng lại một phần nhưng không thay thế được hồ sơ theo pháp luật Việt Nam.
Bizlink có thể hỗ trợ
Chúng tôi hỗ trợ doanh nghiệp lập danh mục và phân loại hệ thống AI, chuẩn bị hồ sơ đánh giá sự phù hợp và hồ sơ dữ liệu cá nhân, cũng như soạn thảo, rà soát hợp đồng cấp phép mô hình và dịch vụ AI. Khi có văn bản hướng dẫn mới, chúng tôi cập nhật cho khách hàng theo từng lĩnh vực hoạt động.
Bài viết mang tính thông tin chung, không phải ý kiến tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể. Cập nhật đến tháng 10/2026.
