Góp ý chính sách đối với dự án Luật Đất đai (sửa đổi): cơ chế giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai

Góc nhìn · 22/9/2026

Luật sư Đỗ Trọng Hải đề xuất chuyển từ một hệ thống chủ yếu “giải quyết đơn thư về đất đai” sang hệ thống hiện đại “phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đất đai”: phân định tranh chấp dân sự với tranh chấp với Nhà nước, chuyên nghiệp hóa hòa giải, xử lý tồn tại lịch sử và gắn trách nhiệm của cơ quan quản lý.

Hà Nội, ngày 22/9/2026. Người thực hiện: Luật sư Đỗ Trọng Hải, Giám đốc kiêm Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH Bizlink.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Giải quyết tranh chấp, khiếu nại và tố cáo liên quan đến đất đai là một trong những nội dung khó và nhạy cảm nhất của pháp luật đất đai. Khác với nhiều quan hệ pháp luật thông thường, tranh chấp đất đai thường đồng thời chứa đựng các yếu tố về tài sản, hành chính, lịch sử, gia đình, cộng đồng và sinh kế. Một quyết định hành chính về đất đai có thể tác động trực tiếp đến nơi ở, tư liệu sản xuất và một phần rất lớn tài sản tích lũy của người dân.

Luật Đất đai năm 2024 đã dành các Điều 235–238 để điều chỉnh hòa giải, thẩm quyền giải quyết tranh chấp, khiếu nại, khởi kiện và tố cáo. Đáng chú ý, Điều 235 quy định hòa giải tại UBND cấp xã trước khi cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, với thời hạn không quá 30 ngày; Điều 237 khẳng định người sử dụng đất và người có quyền, nghĩa vụ liên quan có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện đối với quyết định, hành vi hành chính về quản lý đất đai.

Từ ngày 1/7/2026, hệ thống pháp luật về khiếu nại, tố cáo còn được điều chỉnh bởi Luật số 136/2025/QH15 sửa đổi Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại và Luật Tố cáo. Một điểm mới đáng chú ý là pháp luật bổ sung hình thức tiếp công dân trực tuyến, phù hợp hơn với yêu cầu chuyển đổi số.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng hơn không chỉ là "có đủ quy định để giải quyết tranh chấp hay chưa", mà là: Làm thế nào thiết kế một cơ chế để tranh chấp đất đai được giải quyết nhanh chóng, khách quan, độc lập, có tính dự liệu cao và thực sự chấm dứt tranh chấp?

Theo tôi, đây mới phải là tiêu chí trung tâm khi tiếp tục hoàn thiện pháp luật đất đai.

II. CẦN NHÌN NHẬN LẠI BẢN CHẤT CỦA TRANH CHẤP, KHIẾU KIỆN ĐẤT ĐAI

Một hạn chế lâu nay là chúng ta thường tiếp cận tranh chấp, khiếu nại, tố cáo đất đai chủ yếu như "vấn đề cuối nguồn": có tranh chấp thì thiết kế thủ tục giải quyết tranh chấp; có khiếu nại thì quy định cơ quan giải quyết khiếu nại.

Cách tiếp cận này chưa đủ.

Phần lớn tranh chấp đất đai là biểu hiện cuối cùng của những vấn đề xuất hiện từ "đầu nguồn", như hồ sơ địa chính thiếu chính xác; lịch sử sử dụng đất phức tạp; cấp giấy chứng nhận sai hoặc chồng lấn; quy hoạch thiếu minh bạch; thu hồi đất chưa tạo được đồng thuận; giá đất và bồi thường gây tranh luận; thay đổi quy hoạch làm phát sinh chênh lệch giá trị rất lớn; thủ tục hành chính kéo dài; hoặc một quyết định hành chính qua nhiều năm không được xử lý dứt điểm.

Do đó, mục tiêu chính sách không nên chỉ là nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, mà phải là:

giảm khả năng phát sinh tranh chấp – giải quyết sớm khi tranh chấp phát sinh – và bảo đảm tranh chấp đã được giải quyết thì thực sự kết thúc.

Từ góc độ này, cải cách cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai phải đồng thời gắn với cải cách hệ thống đăng ký đất đai, dữ liệu địa chính, quy hoạch, định giá đất, thu hồi đất và quản trị hành chính.

III. CẦN PHÂN ĐỊNH RÕ HƠN GIỮA TRANH CHẤP DÂN SỰ VỀ ĐẤT VÀ TRANH CHẤP VỚI NHÀ NƯỚC

Đây là vấn đề có ý nghĩa nền tảng.

Về bản chất, có thể phân chia các tranh chấp liên quan đến đất thành hai nhóm lớn.

Nhóm thứ nhất là tranh chấp giữa các chủ thể bình đẳng với nhau: tranh chấp ranh giới, quyền sử dụng đất, hợp đồng chuyển nhượng, thừa kế, thế chấp, góp vốn, quyền đối với tài sản gắn liền với đất...

Nhóm thứ hai là tranh chấp giữa cá nhân, doanh nghiệp với Nhà nước liên quan đến quyết định hoặc hành vi quản lý đất đai: thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, cấp hoặc thu hồi giấy chứng nhận, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, xác định nghĩa vụ tài chính...

Hai loại tranh chấp có bản chất hoàn toàn khác nhau và cần được thiết kế cơ chế giải quyết khác nhau.

Đối với nhóm thứ nhất, Tòa án phải đóng vai trò trung tâm.

Đối với nhóm thứ hai, người dân cần có quyền yêu cầu cơ quan hành chính xem xét lại quyết định, nhưng đồng thời phải có khả năng tiếp cận thuận lợi một cơ chế tài phán độc lập.

Luật Đất đai hiện hành đã ghi nhận quyền khiếu nại hoặc khởi kiện đối với quyết định, hành vi hành chính về quản lý đất đai. Tuy nhiên, trong cải cách dài hạn, cần tiếp tục nghiên cứu để giảm tình trạng một vụ việc đi qua quá nhiều tầng nấc hành chính trước khi có được một kết luận cuối cùng có tính ổn định.

Một nguyên tắc quan trọng nên được hướng tới là:

Cơ quan ban hành quyết định hành chính có quyền và trách nhiệm tự kiểm tra, sửa sai; nhưng khi tranh chấp không được giải quyết ở giai đoạn này, người dân phải có con đường ngắn và hiệu quả để tiếp cận cơ quan tài phán độc lập.

IV. CẦN NÂNG CẤP HÒA GIẢI TỪ MỘT "THỦ TỤC" THÀNH MỘT CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THỰC CHẤT

Luật Đất đai năm 2024 tiếp tục coi trọng hòa giải. Điều 235 quy định Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai ở cấp xã, trong đó có đại diện UBND, Mặt trận Tổ quốc, cán bộ địa chính và có thể có những người hiểu nguồn gốc, quá trình sử dụng đất. Nghị định 102/2024/NĐ-CP còn quy định việc xác minh nguồn gốc, quá trình và hiện trạng sử dụng đất, cũng như thành phần có thể được mời tham gia hòa giải.

Hướng đi này là hợp lý, nhưng cần tiếp tục nâng cấp chất lượng hòa giải.

Trong nhiều vụ việc phức tạp, cán bộ cấp xã không đủ năng lực chuyên môn để xử lý những vấn đề như lịch sử biến động đất đai hàng chục năm, bản đồ qua nhiều thời kỳ, thừa kế, giao dịch dân sự, thay đổi địa giới hoặc sự mâu thuẫn giữa hồ sơ địa chính và hiện trạng sử dụng.

Do đó, nên phát triển mô hình hòa giải đất đai chuyên nghiệp.

Đối với tranh chấp có giá trị lớn hoặc phức tạp, các bên nên có khả năng lựa chọn hòa giải viên độc lập, luật sư, chuyên gia địa chính, chuyên gia định giá hoặc tổ chức hòa giải chuyên nghiệp.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa hòa giải tranh chấp giữa các cá nhân và việc cơ quan hành chính đơn thuần "vận động" người dân chấp nhận một quyết định của chính cơ quan hành chính. Hai việc này không giống nhau.

Một cơ chế hòa giải tốt phải bảo đảm tính trung lập của người hòa giải.

V. CẦN XÂY DỰNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP "NHANH – ĐỘC LẬP – CÓ TÍNH DỰ LIỆU"

Đây nên được coi là một trong những nguyên tắc lớn của cải cách.

Thời gian giải quyết tranh chấp không chỉ là vấn đề thủ tục. Nó có chi phí kinh tế rất lớn.

Một khu đất đang tranh chấp trong 5–10 năm có thể không được đầu tư, không thể chuyển nhượng bình thường, khó tiếp cận tín dụng, không thể phát triển dự án và làm giảm giá trị của cả khu vực.

Vì vậy, có thể nghiên cứu ba cải cách.

Thứ nhất, xây dựng thủ tục rút gọn đối với tranh chấp đơn giản.

Các tranh chấp về ranh giới, sai lệch diện tích nhỏ, đính chính hồ sơ, hoặc những vụ việc mà chứng cứ địa chính đã rõ không nhất thiết phải trải qua quy trình giống các tranh chấp phức tạp.

Thứ hai, chuyên môn hóa xét xử tranh chấp đất đai.

Có thể nghiên cứu hình thành các bộ phận hoặc thẩm phán chuyên sâu về đất đai tại Tòa án. Đất đai là lĩnh vực có tính kỹ thuật cao, liên quan đồng thời đến pháp luật dân sự, hành chính, quy hoạch, xây dựng, định giá và địa chính.

Thứ ba, công khai hóa có hệ thống các phán quyết và cách giải quyết.

Một thị trường đất đai lành mạnh cần tính có thể dự liệu.

Các vụ việc tương tự về nguyên tắc phải được xử lý theo những chuẩn mực tương đối nhất quán. Việc phát triển án lệ, hướng dẫn xét xử và cơ sở dữ liệu quyết định được ẩn danh sẽ giúp người dân, doanh nghiệp, luật sư và cả cơ quan quản lý dự đoán tốt hơn hậu quả pháp lý.

VI. PHẢI GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ "VỪA ĐÁ BÓNG, VỪA THỔI CÒI" TRONG KHIẾU NẠI HÀNH CHÍNH

Một vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn về mặt thiết kế thể chế là tính khách quan của cơ chế giải quyết khiếu nại.

Trong nhiều trường hợp, quyết định bị khiếu nại xuất phát từ chính hệ thống cơ quan hành chính, trong khi việc xem xét lại quyết định vẫn chủ yếu diễn ra trong hệ thống hành chính.

Việc cơ quan hành chính có quyền tự kiểm tra quyết định của mình là cần thiết. Nhưng tự kiểm tra không thể thay thế hoàn toàn kiểm soát độc lập.

Vì vậy, về dài hạn cần tăng cường vai trò của Tòa án trong kiểm soát các quyết định hành chính về đất đai và bảo đảm người dân có khả năng tiếp cận tư pháp với chi phí và thời gian hợp lý.

Đối với những vụ việc đặc biệt phức tạp về giá đất, bồi thường hoặc quy hoạch, có thể nghiên cứu cơ chế sử dụng chuyên gia độc lập để hỗ trợ cơ quan tài phán.

VII. DỮ LIỆU ĐẤT ĐAI PHẢI TRỞ THÀNH HẠ TẦNG CỐT LÕI CỦA HỆ THỐNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP

Một tỷ lệ đáng kể tranh chấp đất đai bắt nguồn từ sự thiếu đầy đủ, thiếu nhất quán hoặc khó tiếp cận của hồ sơ.

Do đó, cải cách cơ chế giải quyết tranh chấp phải đi cùng cải cách dữ liệu đất đai.

Tôi đề nghị tiến tới nguyên tắc mỗi thửa đất có một mã định danh duy nhất, kết nối các lớp dữ liệu:

Thửa đất – Người sử dụng/chủ sở hữu tài sản – Quy hoạch – Xây dựng – Thuế – Thế chấp – Giao dịch – Tranh chấp.

Khi phát sinh tranh chấp, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền phải có quyền truy cập nhanh vào toàn bộ lịch sử pháp lý của thửa đất.

Cần từng bước số hóa cả hồ sơ lịch sử, bao gồm bản đồ, sổ mục kê, hồ sơ cấp giấy, hồ sơ giao đất, thu hồi đất và biến động qua các thời kỳ.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi Nghị định 102/2024/NĐ-CP hiện đã xác định trong quá trình giải quyết tranh chấp có thể sử dụng bản đồ, hồ sơ địa chính và dữ liệu ảnh viễn thám qua các thời kỳ.

Một hệ thống dữ liệu tốt sẽ không chỉ giúp giải quyết tranh chấp nhanh hơn mà còn ngăn ngừa tranh chấp ngay từ đầu.

VIII. CẦN GIẢI QUYẾT RIÊNG CÁC "TỒN TẠI LỊCH SỬ" VỀ ĐẤT ĐAI

Đây có lẽ là vấn đề khó nhất.

Việt Nam có nhiều trường hợp sử dụng đất kéo dài qua nhiều thời kỳ pháp luật, với hồ sơ không đầy đủ hoặc thực tế sử dụng đất đã thay đổi rất xa so với hồ sơ ban đầu.

Nếu tiếp tục áp dụng hoàn toàn cơ chế giải quyết vụ việc thông thường, một số vấn đề lịch sử có thể tiếp tục tồn tại thêm hàng chục năm.

Vì vậy, nên cân nhắc xây dựng một chương trình quốc gia xử lý tồn đọng đất đai lịch sử, có thời hạn cụ thể, chẳng hạn 5–10 năm.

Trước hết cần phân loại tồn đọng thay vì giải quyết từng đơn thư một cách rời rạc.

Có thể phân nhóm:

(i) đất sử dụng ổn định lâu dài nhưng thiếu giấy tờ;

(ii) đất giao trái thẩm quyền trong các thời kỳ trước;

(iii) sai lệch giữa bản đồ, giấy chứng nhận và hiện trạng;

(iv) tranh chấp phát sinh từ nông, lâm trường;

(v) đất liên quan đến các dự án treo kéo dài;

(vi) khiếu kiện kéo dài liên quan đến thu hồi, bồi thường và tái định cư;

(vii) các quyết định hành chính cũ không còn phù hợp với hiện trạng nhưng chưa được xử lý dứt điểm.

Mỗi nhóm phải có một bộ tiêu chí xử lý riêng.

Điều 108 Nghị định 102/2024/NĐ-CP hiện đã cho phép xem xét nhiều căn cứ khi giải quyết tranh chấp không có giấy tờ, bao gồm chứng cứ về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất, hiện trạng, quy hoạch và quy định về giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất. Đây là hướng tiếp cận thực tế và nên tiếp tục được phát triển.

Đối với tồn tại lịch sử, pháp luật cần chuyển mạnh từ tư duy:

"Hồ sơ cũ ghi thế nào?"

sang cách tiếp cận cân bằng hơn:

"Quyền lợi hợp pháp, quá trình sử dụng thực tế, lợi ích công cộng và yêu cầu ổn định xã hội hiện nay đòi hỏi giải pháp nào?"

Điều này không có nghĩa hợp pháp hóa mọi vi phạm lịch sử. Ngược lại, phải phân biệt rõ người sử dụng đất ngay tình với người lấn chiếm hoặc cố ý vi phạm.

IX. CẦN CƠ CHẾ ĐẶC BIỆT XỬ LÝ CÁC VỤ KHIẾU KIỆN KÉO DÀI

Một vụ việc đã kéo dài 10–20 năm không nên tiếp tục được xử lý bằng chính quy trình đã không giải quyết được nó trong 10–20 năm trước đó.

Nên nghiên cứu một cơ chế rà soát đặc biệt đối với các vụ việc tồn đọng lâu năm.

Có thể thành lập các tổ công tác liên ngành ở cấp tỉnh hoặc trung ương đối với những nhóm vụ việc đặc biệt phức tạp, với sự tham gia của cơ quan đất đai, tư pháp, thanh tra và khi cần thiết là chuyên gia độc lập.

Mục tiêu không phải mở lại vô hạn các quyết định đã có hiệu lực, mà là tạo một cơ chế lọc và xử lý những trường hợp có dấu hiệu sai sót nghiêm trọng, mâu thuẫn pháp lý hoặc bất hợp lý rõ rệt kéo dài.

Cơ chế này phải đi kèm nguyên tắc tính chung thẩm và kết thúc vụ việc.

Một hệ thống pháp luật tốt phải đồng thời bảo đảm hai giá trị: sửa được sai, nhưng cũng phải kết thúc được tranh chấp.

X. CẦN GẮN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỚI TRÁCH NHIỆM CỦA CƠ QUAN VÀ CÁ NHÂN QUẢN LÝ

Nếu một loại tranh chấp liên tục tái diễn ở một địa phương, điều cần xem xét không chỉ là từng vụ tranh chấp mà còn là nguyên nhân quản trị tạo ra tranh chấp.

Ví dụ, nếu hàng trăm khiếu nại cùng phát sinh từ một loại quyết định thu hồi đất hoặc cùng một cách xác định bồi thường, hệ thống cần có khả năng nhận diện đây là vấn đề có tính hệ thống, thay vì tiếp tục giải quyết hàng trăm hồ sơ riêng lẻ.

Nghị định 102/2024/NĐ-CP đã đặt việc giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo trong nội dung theo dõi, đánh giá quản lý và sử dụng đất. Theo tôi, cần tiến thêm một bước.

Nên xây dựng hệ thống theo dõi tranh chấp đất đai, thống kê theo địa phương:

số vụ phát sinh; loại tranh chấp; thời gian giải quyết trung bình; tỷ lệ hòa giải thành; tỷ lệ quyết định hành chính bị sửa hoặc hủy; số vụ phải giải quyết lại; số bản án chưa được thi hành; và các nguyên nhân phổ biến.

Các dữ liệu này cần trở thành một chỉ số đánh giá chất lượng quản trị đất đai của địa phương.

XI. CẦN PHÂN BIỆT RÕ KHIẾU NẠI VÀ TỐ CÁO

Khiếu nại và tố cáo có chức năng khác nhau.

Khiếu nại nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của người bị tác động bởi quyết định hoặc hành vi hành chính.

Tố cáo nhằm phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật.

Luật Đất đai hiện hành xác định cá nhân có quyền tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất và việc giải quyết được thực hiện theo pháp luật về tố cáo.

Vì vậy, không nên sử dụng cơ chế tố cáo như một con đường thay thế kéo dài cho tranh chấp hoặc khiếu nại đã được giải quyết đúng trình tự.

Ngược lại, nếu thông qua một vụ khiếu nại phát hiện dấu hiệu tham nhũng, giả mạo hồ sơ, lợi ích nhóm hoặc cố ý làm trái trong quản lý đất đai, phải có cơ chế chuyển vụ việc sang quy trình thanh tra, điều tra hoặc tố cáo thích hợp.

Tách bạch hai cơ chế này sẽ giảm đáng kể tình trạng đơn thư vòng quanh giữa các cơ quan.

XII. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ CỤ THỂ

Từ những phân tích trên, tôi đề nghị cân nhắc một gói cải cách gồm các trụ cột sau:

1. Xác lập nguyên tắc giải quyết tranh chấp đất đai nhanh chóng, khách quan, độc lập và có tính dự liệu cao như một nguyên tắc của pháp luật đất đai.

2. Phân định rõ tranh chấp dân sự về đất với tranh chấp hành chính về quản lý đất đai, giảm sự giao thoa về thẩm quyền.

3. Tăng vai trò của cơ chế tài phán độc lập, đồng thời duy trì khả năng tự kiểm tra, sửa sai nhanh chóng của cơ quan hành chính.

4. Chuyên nghiệp hóa hòa giải đất đai, cho phép huy động luật sư, chuyên gia địa chính, định giá và hòa giải viên độc lập đối với vụ việc phức tạp.

5. Chuyên môn hóa xét xử đất đai, xây dựng đội ngũ thẩm phán chuyên sâu và tăng cường cơ chế chuyên gia.

6. Thiết lập thủ tục rút gọn cho những tranh chấp đơn giản, chứng cứ rõ ràng.

7. Xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai tích hợp dựa trên mã định danh duy nhất của từng thửa đất, liên thông với quy hoạch, xây dựng, thuế, thế chấp, giao dịch và tranh chấp.

8. Xây dựng chương trình quốc gia xử lý các tồn tại lịch sử về đất đai, phân loại vấn đề và quy định tiêu chí giải quyết riêng cho từng nhóm.

9. Thiết lập cơ chế rà soát đặc biệt đối với các vụ việc tồn đọng kéo dài, nhưng đồng thời xác lập điểm kết thúc rõ ràng để bảo đảm tính ổn định của quan hệ đất đai.

10. Xây dựng hệ thống dữ liệu và chỉ số về tranh chấp, khiếu nại đất đai, coi số lượng và chất lượng giải quyết tranh chấp là chỉ số đánh giá quản trị địa phương.

11. Tăng trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý, đặc biệt đối với các quyết định bị Tòa án hủy hoặc bị cơ quan có thẩm quyền xác định trái pháp luật.

12. Tăng cường thi hành kết quả giải quyết tranh chấp, bởi một quyết định đúng nhưng không được thực hiện kịp thời vẫn chưa phải là một cơ chế bảo vệ quyền hiệu quả. Nghị định 102/2024/NĐ-CP hiện đã có quy định về yêu cầu và cưỡng chế thi hành quyết định giải quyết tranh chấp; cần tiếp tục bảo đảm cơ chế này vận hành thực chất.

XIII. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Cải cách cơ chế giải quyết tranh chấp, khiếu nại và tố cáo về đất đai không nên được xem đơn thuần là cải cách một nhóm thủ tục hành chính hoặc tố tụng. Đây là một bộ phận cấu thành của thể chế quản trị đất đai và thị trường bất động sản.

Một hệ thống đất đai hiện đại không phải là hệ thống không có tranh chấp. Điều quan trọng là tranh chấp khi phát sinh phải được phát hiện sớm, giải quyết nhanh, khách quan, độc lập, với chi phí hợp lý và có khả năng chấm dứt thực sự vụ việc.

Xa hơn nữa, mục tiêu của cải cách phải là chuyển từ:

"giải quyết nhiều tranh chấp hơn"

sang:

"tạo ra một hệ thống quản trị làm phát sinh ít tranh chấp hơn."

Muốn đạt được điều đó, cần đồng thời cải cách dữ liệu đất đai, đăng ký quyền, quy hoạch, định giá, thu hồi và bồi thường, thủ tục hành chính, hòa giải, xét xử và thi hành quyết định.

Đối với những tồn tại lịch sử, cần một cách tiếp cận thực tế hơn. Không thể để những bất cập hình thành từ nhiều thập kỷ trước tiếp tục chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác chỉ vì hệ thống thiếu một cơ chế đủ mạnh để khép lại chúng. Nhưng việc xử lý cũng phải dựa trên nguyên tắc pháp quyền, phân biệt rõ quyền lợi chính đáng với hành vi vi phạm, bảo đảm công bằng giữa những người tuân thủ pháp luật và những người có sai phạm.

Nếu phải cô đọng toàn bộ định hướng cải cách vào một yêu cầu, tôi cho rằng đó là:

Việt Nam cần chuyển từ một hệ thống chủ yếu "giải quyết đơn thư về đất đai" sang một hệ thống "phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đất đai" hiện đại, dựa trên dữ liệu, minh bạch, chuyên nghiệp và có cơ chế tài phán độc lập đủ mạnh.

Đây không chỉ là điều kiện để bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp, mà còn là điều kiện thiết yếu để nâng cao niềm tin vào quản trị đất đai, giảm chi phí xã hội của tranh chấp, giải phóng nguồn lực đất đai và xây dựng một thị trường bất động sản minh bạch, ổn định và phát triển lành mạnh.